Srpska prezimena - I po babu, i po stričevima
|
Da bi se tačno znalo ko je ko, osim imena uvedeno je i prezime, ali kod nas je to sve regulisano tek 1918. godine
Malo je onih poput Palme ili Bidže kojima ime i prezime nisu potrebni. Samo nadimak i – zna se o kome je reč. Zbog onih drugih mnogobrojnijih neko je nekada, sem imena, izmislio i prezime. Ko i kada? To zna Miroslav Niškanović, etnolog, specijalizovan za poreklo stanovništva, a zaposlen kao istraživač saradnik u Etnografskom institutu SANU.
– Deca ime dobijaju po rođenju, i to je uglavnom izbor roditelja i odraz njihovog sociokulturnog ponašanja. Kombinacija ličnog imena i prezimena koja se danas koristi zadovoljava potrebu identifikacije pojedinca, jer je u dvoimenoj formuli prezime konstanta. Ono nam je dato od rođenja, prati nas celog života, s njim umiremo i dajemo ga deci na isti način kao što smo ga i dobili od svojih – uvodi Niškanović u temu. – Za bliže određenje ličnosti pored imena i prezimena koristi se još i ime oca. U različitim dokumentima ono se piše u zagradi, a ponekad se prvo slovo oca dodaje kao srednje slovo, uglavnom ovaj sistem imenovanja zastupljen je i kod drugih indoevropskih naroda – dodaje etnolog.
Zahvaljujući naporima generacija istoričara upotpunjeni su rodoslovi najpoznatijih srpskih dinastija. I, dok su oni posebnu pažnju posvetili genealoškim istraživanjima vladarskih i drugih uglednih porodica, Miroslav Niškanović je svoj interes usmerio ka otkrivanju loze „običnih smrtnika”, a s tom namerom je osnovao i Srpski genealoški centar.
Lik, delo ili nešto treće
Prezime se nasleđuje samo po muškim precima. Sva srpska prezimena dele se u četiri osnovne grupe.
U prvu grupu spadaju prezimena koja održavaju vezu sa nekom dragom osobom, obično roditelj – deca. Njih ima najviše, najstariji su tip prezimena, a nastala su preobražajem muških patronima (imena po ličnom imenu oca) i to su, recimo, Petrović, Jovanović, Marković, Milošević, Đurić ili po imenu majke Marin, Marić, Višnjić...
Drugi tip prezimena odražava lični izgled ili karakter osobe po kojoj je nastalo prezime i ona su najšarolikija. Tu ima i nadimaka, koji obično ukazuju na nešto što nije uobičajeno u okruženju u kojem ta osoba živi, poput Budalić, Guzina, Ubiparić, Papak, Nožica, Zec, Vještica, Mudrinić, Glušac, Vrtikapa, Ćosić, Crnčević – nabraja etnolog.
Treća grupa prezimena ukazuje na mesto bivšeg boravka neke osobe ili rodonačelnika familije, a raspoznaju se na prvi pogled završnim slovima „ak” ili „ac”, „janin” ili „ski”. Došljaci su se, dakle, raspoznavali ako su uz ime imali i dodatak Birčanin, Crnogorac, Jajčanin, Kaćanski, Arbanas, Kaurin...
Sreću se i prezimena nastala prema zanimanjima prvog nosioca loze, kao na primer Terzić, Ćurčić, Moler, Popović, Kovačević...
Seme i pleme
Potreba za boljim sistemom identifikacije ličnosti javila se sa sve većim raslojavanjem feudalnog društva, a posebno razvojem gradova i privrede u njima. Povećanje broja stanovnika u gradskim sredinama imalo je za posledicu da se više njih odaziva na isto ime, a da nadimci slabo pomažu. Evropljani su to rešili na svoj način vođenjem matičnih knjiga u crkvama, ali nama je osvajanje Turaka pomrsilo konce.
– Najpre je prezime uvedeno na područjima kojima je vladala Mletačka Republika i Austrougarska monarhija, 1780. godine kada je uvedena obaveza evidentiranja građana dvoimenskom formulom. U novoj srpskoj državi, prezimena se zvanično uvode polovinom devetnaestog veka. U delima Vuka Karadžića ima dosta objašnjenja o tome – ističe Miroslav Niškanović.
Naravno, pošto su se ljudi zvali komplikovano, jer su koristili svoje, očevo, plemensko ime i pominjali mesto u kojem žive (Sava Markov Petrović Njeguš), a deoba imovine u ovim krajevima oduvek predstavlja problem broj jedan, pogotovo u zvaničnim knjigama, tadašnje srpske vlasti poslale su Stevana Gruborovića i Sretena Popovića u Austro-Ugarsku da „provide” tamošnje stanje. Akcija je uspela...